قهرمانان شطرنج جهان

مسابقات رسمی قهرمانی جهان از سال ۱۸۸۶ با مسابقات دو جانبه(مچ) اشتاینیتز – زوکرتورت آغاز شد. از سال ۱۸۸۶ تا امروز بیش از 135 سال گذشته است و در طی این مدت تنها ۱۶ نفر موفق شده اند به افتخار قهرمانی جهان دست یابند که این واقعیت گویای آن است که اهمیت و دشواری رسیدن به قهرمانی جهان در شطرنج با هیچ رشته ورزشی دیگری قابل قیاس نیست. در این مقاله سعی شده است که به طور مختصر به بیوگرافی قهرمان شطرنج جهان پرداخته شود. اعداد داخل پرانتز سال تولد و وفات فرد می باشد.

1-ویلهلم اشتاینیتز(1836- 1900)Steinitz: این شطرنج باز اتریشی ازسال ۱۸۶۶ که آندرسن را شکست داد، قوی ترین شطرنج باز جهان شناخته شد، اما پس از شکست دادن زوکرتورت با نتیجه ۵/۷ – ۵/۱۲ به عنوان قهرمان رسمی شطرنج جهان دست یافت و این عنوان را ۸ سال حفظ نمود. اشتاینیتز پایه گذار اصول پایه بازی استراتژیک و مکتب کلاسیک شطرنج می باشد و در بازیهایش بارها نشان داده است که چگونه می توان با افزودن برتری های جزئی بازی را به سمت پیروزی هدایت کرد.

2-امانوئل لاسکر(1868- 1941)Lasker: در سال ۱۸۹۴ با شکست دادن اشتاینتیز قهرمان جهان شد و این عنوان را تا سال

۱۹۲۱ به مدت ۲۷ سال حفظ کرد!

امانوئل لاسکر آلمانی دارای مدرک دکترای ریاضی و از دوستان آلبرت اینشتین بود. قدرت اصلی لاسکر در استراتژی قوی ،تکنیک آخر بازی فوق العاده، قدرت جنگندگی بالا، خونسردی فراوان در وضعیتهای دشوار و روانشناسی قوی او بود.

3-خوزه رائول کاپابلانکا (1888- 1942)Capablanca : این نابغه کوبایی در چهار سالگی شطرنج را آموخت و از هشت سالگی وارد مسابقات رسمی شد. کاپابلانکا ۶ سال عنوان قهرمانی جهان را حفظ کرد. بدون شک کاپابلانکا یکی از قوی ترین قهرمانان جهان است. شطرنجبازی کامل با درک پوزیسیونی بالا، دید تاکتیکی عالی و تکنیک قوی در آخر بازی، قهرمانانی همچون اسمیسلوف، فیشر و کارپف را می توان دنباله رو سبک کاپابلانکا نامید. 

4-الکساندر آلخین (1946-1893)Alekhine :در روسیه متولد شد، اما بعد از انقلاب روسیه تابعیت فرانسه را پذیرفت. در سال ۱۹۲۷ در یکی از طولانی ترین مسابقات قهرمانی جهان پس از ۳۴ بازی، کاپابلانکا را با نتیجه ۶ برد،۳ باخت و ۱۵ تساوی شکست داد. آلخین عنوان خود را تا سال ۱۹۳۵ حفظ نمود. در این سال به اویوه باخت، اما ۲ سال بعد در مسابقه انتقامی عنوانش را پس گرفت. آلخین تنها شطرنج بازی است که تا لحظه مرگ قهرمان جهان بود. خلاق ترین شطرنج باز تاریخ در سال ۱۹۴۶ در لیسبون و در کنار صفحه شطرنج از دنیا رفت! سبک بازی دینامیک گری کاسپاروف و میخائیل تال بیش از هر شطرنج بازی به آلخین نزدیک است.

آلخین دارای مدرک دکترا در رشته حقوق بود. آلخین درسال ۱۹۳۳ موفق شد با ۳۲ نفر یک مسابقه سیمولتانه (همزمان) به صورت چشم بسته بازی کند. که در آن زمان یک رکورد محسوب می شد.

آری من شطرنج را هنر می دانم و تمامی وظایف و مسئولیت هایی را که هنر بر دوش هوادارانش می نهد به عهده می گیرم. ^"آلکساندر آلخین^"

5-ماکس ایُوه(1981-1901)Euwe:در سال ۱۹۳۵ با یک امتیاز اختلاف آلخین را شکست داد، اما ۲ سال بعد عنوانش را به او واگذار کرد. کتاب «راه استادی در شطرنج» از این شطرنج باز هلندی که در زمان خود از برجسته ترین تئوریسین های شروع بازی به حساب می آمد، به زبان فارسی ترجمه شده است. ایوه در سال ۱۹۲۳ موفق به اخذ مدرک دکترا در رشته ریاضی شد و در سال ۱۹۷۰ به عنوان رئیس فدراسیون جهانی شطرنج برگزیده شد. 

6-میخائیل باتوینیک (1995-1911)Botvinnik : باتوینیک اولین قهرمان شطرنج شوروی و پایه گذار مکتب شطرنج این کشور می باشد. کارپف و کاسپارف از شاگردان مدرسه شطرنج باتوینیک هستند. از سال ۱۹۴۶ که باتوینیک به مقام قهرمانی جهان رسید تا به امروز، تنها سه شطرنج باز غیر روس (فیشر، آناند و کارلسن) موفق به رسیدن به مقام قهرمانی جهان شده اند.

قرار بود که مسابقه دو جانبه آلخین – باتوینیک در سال ۱۹۴۶ برگزار شود که به دلیل فوت آلخین انجام نشد. فدراسیون جهانی شطرنج از ۵ شطرنج باز برتر آن زمان (باتوینیک، اسمیسلوف، ایوه، کرس و رشفسکی) دعوت کرد  تا در یک تورنمنت به مصاف هم بروند که باتوینیک با قاطعیت به قهرمانی جهان دست یافت. باتوینیک در سالهای ۱۹۵۷ و ۱۹۶۱ قهرمانی جهان را به ترتیب به اسمیسلوف و تال واگذار کرد، ولی در هر دو بار یک سال بعد در مسابقه انتقامی عنوانش را پس گرفت. نهایتاً پس از آنکه در سال ۱۹۶۳ عنوانش را مقابل پتروسیان از دست داد، با توجه به لغو امکان مسابقه انتقامی از سوی فدراسیون جهانی شطرنج دیگر در عرصه قهرمانی جهان حاضر نشد. باتوینیک دارای مدرک دکترا در رشته مهندسی الکترونیک بود.

7-واسیلی اسمیسلوف(2010-1921)Smyslov: در چهار سالگی شطرنج را از پدرش آموخت. در سال ۱۹۵۷ باتوینیک را شکست داد، اما سال بعد عنوانش را از دست داد. اسمیسلوف دارای قدرت تاکتیکی، معلومات شروع بازی و تکنیک آخر بازی بالا بود .

8-میخائیل تال (1992-1936)Tal :معروف به " جادوگر ریگا " تهاجمی ترین شطرنج باز تاریخ به حساب می آید. تال در سال ۱۹۶۰ باتوینیک را شکست داد، اما یک سال بعد در حالی که از بیماری کلیوی رنج می برد، قهرمانی جهان را دوباره به باتوینیک واگذار کرد. تال در  سن ۵۶ سالگی به دلیل ناراحتی مزمن کلیوی از دنیا رفت.

9-تیگران پتروسیان(1984-1929)Petrosian : شطرنج باز ارمنی که در تفلیس گرجستان متولد شد به دلیل سبک بازی بسیار محکمش به "تیگران آهنین" معروف شد .در سال ۱۹۶۳ باتوینیک را شکست داد و قهرمان جهان شد. سه سال بعد از عنوانش در برابر اسپاسکی دفاع کرد، اما در سال ۱۹۶۹ در نهایت عنوانش را به اسپاسکی واگذار کرد.

10-اسپاسکی(1937)Spassky:متولد لنینگراد که آثار نبوغ در بازیهای نوجوانی وی مشخص است. در سال ۱۹۶۹ قهرمان جهان شد و سه سال بعد درسال ۱۹۷۲ در جنجالی ترین مچ قهرمانی جهان، عنوانش را به بابی فیشر آمریکایی واگذار کرد .

اسپاسکی اگر از نظر روحی شخصیت محکم تری داشت، می توانست سالهای بیشتری قهرمان جهان بماند .او تبعه فرانسه شد و هنوز در قید حیات است.

11-رابرت جیمز بابیفیشر (2008-1943)Fischer: از شش سالگی شطرنج را آموخت. در سیزده سالگی در یکی از درخشان ترین بازیهای تاریخ شطرنج «برن» را شکست داد. در چهارده سالگی قهرمان آمریکا و در ۱۵ سالگی استاد بزرگ شد .

کار بزرگی که  فیشر در شطرنج جهان انجام داد این بود که در مسابقاتی که اکثر شطرنج بازان حاضر در آن روس بودند، توانست بالاتر از روسها قرار بگیرد (برخی ادعا کرده اند روسها در بعضی از مسابقات تحت فشار مأموران امنیتی شوروی ناچار به تبانی با یکدیگر بودند) مسابقه مقدماتی قهرمانی جهان در سال ۱۹۷۱ به پیشنهاد فیشر به روش حذفی انجام شد. فیشر با نتایج باور نکردنی ۰-۶ تایمانوف و لارسن و با نتیجه ۵/۲-۵/۶ تیگران پتروسیان را شکست داد تا به فینال قهرمانی جهان راه یابد. مسابقه قهرمانی جهان ۱۹۷۲ فیشر-اسپاسکی بیش از آنکه یک مسابقه شطرنج باشد، صحنه نبرد سیاسی غرب و شرق بود. فیشر همواره در شطرنج جنجال ساز بود! در سال ۱۹۷۵ او به دلیل برآورده  نشدن خواسته های فراوان و بعضاً غیر منطقی خود از سوی فدراسیون جهانی، حاضر به مبارزه با کارپف نشد و قهرمانی جهان را از دست داد. فیشر در سال های پایانی عمر خود از سوی دولت آمریکا تحت پیگرد قانونی قرار گرفت و در نهایت در سن ۶۴ سالگی در ایسلند که به آن کشور پناهنده شده بود در گذشت.

12-آناتولی کارپف(1951) karpov :شطرنج را از چهار سالگی آموخت. هنگامی که در ۱۲ سالگی به مدرسه شطرنج باتوینیک وارد شد، باتوینیک درباره او گفت : «او هیچ چیز از شطرنج نمی فهمد!؟» اما به مرور زمان تحت تعلیمات باتوینیک، کارپف پیشرفت فراوانی کرد. در سال ۱۹۶۹ در ۱۸ سالگی به عنوان قهرمان جوانان جهان و در سال ۱۹۷۵ به عنوان قهرمانی جهان دست یافت. پس از ۱۰ سال حفظ این عنوان، در سال ۱۹۸۵ در برابر کاسپارف شکست خورد. کارپف در سال ۱۹۷۸ به عنوان مرد سال ورزش شوروی شناخته شد.

سبک بازی کارپوف که لقب مار بوا گرفته است کاملاً پوزیسیونی و محکم است، حداقل ریسک را می پذیرد، اما به کوچکترین خطای حریف خود بی رحمانه واکنش نشان می دهد. در نتیجه، او اغلب با خوزه رائول کاپابلانکا، سومین قهرمان جهان مقایسه می شود. کارپوف خود سبک خود را اینگونه توصیف می کند: بیایید بگوییم که بازی ممکن است به دو صورت ادامه یابد: یکی از آنها ضربه تاکتیکی زیبایی است که باعث تغییراتی می شود که به محاسبات دقیق برای پیروزی نیاز دارد و دیگری فشار موضعی آشکاری است که منجر به یک بازی پایانی با شانس های میکروسکوپی پیروزی می شود... من [دومی را] بدون دوبار فکر کردن انتخاب می کنم. اگر حریف بازی مشتاقانه ای ارائه دهد، من مخالفتی ندارم. اما در چنین مواردی، حتی اگر برنده شوم، رضایت کمتری نسبت به بازی‌ای که بر اساس تمام قوانین استراتژی و با منطق بی‌رحمانه‌اش انجام می‌شود، به دست می‌آورم.

13-گری کاسپاروف(1963) Kasparov : کاسپاروف به نام گاریک کیمویچ واینستاین در باکو جمهوری آذربایجان به دنیا آمد. پدر او کیم مویسیویچ واینستاین یهودی روسی بود و مادر او کلارا کاسپاریان ارمنی بود. پدر او در اثر سرطان خون در زمانی که او هفت ساله بود، درگذشت. در سن ۱۲ سالگی او نام خانوادگی مادر خود کاسپاریان را به صورت روسی شده کاسپاروف انتخاب کرد. در ۶ سالگی شطرنج را آموخت و در هفت سالگی به تیم کانون پیشاهنگان باکو و در دوره نوجوانی به مدرسه شطرنج باتوینیک راه یافت. باتوینیک درباره کاسپارف گفته بود: «آینده شطرنج جهان در دستان این پسر بچه است.» در سیزده سالگی قهرمان جوانان شوروی شد. در شانزده سالگی به عنوان استاد بین المللی و در هفده سالگی به عنوان استاد بزرگی دست یافت. در سال ۱۹۸۴ به عنوان مدعی قهرمانی جهان مقابل کارپف ایستاد، اما این رویارویی پس از ۴۸ بازی نیمه تمام ماند. در سال ۱۹۸۵ یک بار دیگر کارپف و کاسپارف رو در روی هم قرار گرفتند که کاسپارف با ۵ برد، سه باخت و ۱۶ مساوی کارپف را شکست داد و قهرمان جهان شد .

برای نخستین بار در تاریخ، یک رایانه با نام دیپ بلو ساخته شرکت آی‌بی‌ام توانست گاری کاسپاروف؛ قهرمان شطرنج جهان را در سال ۱۹۹۷ شکست دهد.

کاسپارف از سال ۱۹۹۲ دیگر حاضر نشد تحت نظر فدراسیون جهانی شطرنج در مسابقات شرکت کند و یک سری مسابقات قهرمانی جهان موازی با فدراسیون  جهانی شطرنج را برگزار نمود. کاسپارف در سال۲۰۰۰ عنوان خود را مقابل کرامنیک از دست داد و در سال ۲۰۰۵ پس از فتح تورنمنت معتبر لینارس و در حالی که همچنان با اختلاف فاحش نسبت به سایرین در صدر لیست ریتینگ بین المللی قرار داشت، از شطرنج حرفه ای خداحافظی کرد. وی به عنوان منتقد جدی پوتین در عرصه سیاست روسیه ظاهر شده است. کاسپارف را بسیاری از کارشناسان، قوی ترین شطرنج باز تاریخ می دانند. کاسپاروف شطرنج بازی است کامل با درک بالا از وضعیتهای دینامیک، معلومات شروع بازی و قدرت محاسبه بالا بزرگترین تفاوت کاسپارف،کرامنیک و قهرمانان بعدی جهان با پیشینیانشان استفاده از کامپیوتر جهت تدارکات پیش از بازی می باشد.

کاسپاروف با کسب ریتینگ ۲۸۵۶٫۷ در مارس ۲۰۰۰ در رتبه دوم برترین شطرنج‌بازان تاریخ از این لحاظ قرار دارد.

وی به مدت ۲۵۵ ماه در صدر شطرنج‌بازان برتر دنیا قرار داشته‌است، بیش‌تر از هر شطرنج‌باز دیگری. کاسپاروف همین‌طور یازده جایزه اسکار شطرنج نیز به دست آورده که این رکورد نیز تا کنون پابرجا است.

کاسپاروف از پیشگامان آنالیز در شطرنج مدرن بود و به کمک دستیاران خود (اساتید بزرگی مانند یوری دوخویان و جوزف دورفمن) اقدام به تدارکات گسترده علیه حریفان خود می‌کرد.

سبک هجومی کاسپاروف توسط بسیاری با آلخین مقایسه شده است. کاسپاروف سبک خود را عمدتاً تحت تأثیر آلخین، تال و فیشر توصیف کرده است. کارلسن درباره کاسپاروف گفته است: "من هرگز کسی را با چنین احساسی برای پویایی در موقعیت های پیچیده ندیده ام."

14-ولادیمیر کرامنیک (1975)Kramnik : استاد بزرگ شطرنج اهل روسیه و قهرمان سابق شطرنج جهان از سال ۲۰۰۰ تا سال ۲۰۰۷ بود. وی در سال ۱۹۹۲ هنگامی که فقط ۱۶ سال سن داشت و هنوز درجه استاد بزرگی را کسب نکرده بود به عضویت تیم ملی روسیه برای شرکت در المپیاد جهانی شطرنج مانیل درآمد. موفقیت او در آن مسابقات نوید آینده درخشانش را میداد .

ولادیمیر در سال ۱۹۹۴ نیز در مسکو و در المپیاد ۱۹۹۶ در ایروان برای تیم ملی روسیه به میدان رفت. پیروزی او در مقابل گری کاسپارف در مسابقه ای که اکتبر سال ۲۰۰۰ در استودیو ریور ساید لندن برگزار شد او را از آن زمان تا ۲۰۰۷ صاحب عنوان قهرمان شطرنج جهان ساخت. موفقیت او در آن مسابقه در شرایطی به دست آمد که او با دو پیروزی در بازیهای دوم و پانزدهم و مساوی در بقیه مسابقات برای اولین بار بدون حتی یک باخت قهرمانی را از چنگ مدافع آن (کاسپارف) خارج ساخت. و در سال ۲۰۰۸ مقام قهرمانی خود را با شکست ۷٫۵–۳٫۵ در مقابل ویسواناتان آناند از دست داد.

گری کاسپاروف سبک کرامنیک را عملگرا و سرسخت توصیف کرد که شبیه به آناتولی کارپوف است. او یکی از سخت‌ترین حریفان برای شکست است، که در بیش از صد بازی منتهی به مسابقه با کاسپاروف، از جمله هشتاد بازی متوالی بدون باخت، تنها یک بازی را باخت. کاسپاروف در مسابقات قهرمانی جهان در سال 2000 کرامنیک را شکست نداد، تا حدی به دلیل استفاده کرامنیک از دفاع برلین روی لوپز. کرامنیک به خاطر مهارت های آخر بازی اش مشهور است.

15-ویسواناتان آناند (1969)Anand  : او استاد بزرگ شطرنج اهل هندوستان و قهرمان شطرنج جهان بود که این عنوان را در سال ۲۰۱۲ با پیروزی در تورنمنت قهرمانی جهان فیده در برابر بوریس گلفاند بدست آورد. هم چنین او در سال ۲۰۰۸ با شکست ولادیمیر کرامنیک به این مهم دست یافته بود.  

آناند یکی از معدود بازیکنانی است که به ریتینگ بالاتر از ۲۸۰۰ رسیده است. وی نخستین شطرنجباز از یک کشور آسیایی است که قهرمان شطرنج جهان شده و در سال ۱۹۹۳ اولین شطرنج باز از کشوری آسیایی بود که به مسابقه قهرمانی شطرنج جهان (در برابر گری کاسپارف) راه یافت. او در ۱۴ سالگی جوان ترین استاد بین المللی شطرنج هند شد و در ۱۶ سالگی جوانترین قهرمان شطرنج این کشور لقب گرفت. در سال ۱۹۸۷ نخستین شطرنجباز هندی شد که به عنوان قهرمان شطرنج جوانان جهان می رسد و یک سال بعد اولین استاد بزرگ تاریخ شطرنج این کشور شد.

در مصاحبه ای در سال 2011، کرامنیک در مورد آناند گفت: "من همیشه او را استعدادی عظیم می دانستم، یکی از بزرگترین ها در کل تاریخ شطرنج". و "من فکر می کنم که از نظر بازی، آناند به هیچ وجه ضعیف تر از کاسپاروف نیست، اما او به سادگی کمی تنبل  و آرام است و فقط روی مسابقات تمرکز می کند.”

۱۶- مگنوس کارلسن (1990)Carlsen : استاد بزرگ و نابغه شطرنج اهل نروژ است که بازیکن شماره یک رتبه بندی جهانی شطرنج است. ریتینگ اوج او ۲۸۸۹٫۲ میباشد که در عین حال بالاترین ریتینگ تاریخ شطرنج نیز محسوب میشود. از سال ۲۰۰۹، او در ۵ سال پیاپی برنده جایزه معتبر اسکار شطرنج شده است. کارلسن برای اولین بار در مسابقات قهرمانی شطرنج جهان زیر ۱۲ سال در سال ۲۰۰۲ به تساوی دست پیدا کرد. مدتی بعد از آن در مسابقه شطرنج شرکت تاتا استیل به رتبه اول دست یافت. او در ۱۵ سالگی برنده مسابقات قهرمانی شطرنج نروژ شد و در ۱۷ سالگی در مسابقات شطرنج ۲۰۰۸ کروس، ریتینگ ۲۷۳۳ را بدست آورد و عنوان دوم جدول را نیز از آن خود کرد. درخشش او در رویداد چندجانبه "مروارید بهار نانجینگ" در سپتامبر و اکتبر ۲۰۰۹ یکی از بهترین نتایج تاریخ شطرنج توصیف شد که وی را به ریتینگ ۲۸۰۱ رساند. کارلسن همچنین چندین سال قهرمان شطرنج برق آسای جهان نیز شده است. او در سال ۲۰۱۳ با فتح تورنمنت انتخابی ،توانست حق رویارویی در مقابل ویسواناتان آناند را در رقابت قهرمانی شطرنج جهان در سال ۲۰۱۳ بدست آورد. در این رقابت کارلسن موفق شد با برتری ۶٬۵–۳٬۵ مقابل آناند، ضمن کسب عنوان قهرمانی جهان، به سلطه ۶ ساله آناند بر شطرنج جهان خاتمه دهد. در رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۴ کارلسن موفق شد بار دیگر و پس از انجام ۱۱ مسابقه با نتیجه ۶٫۵–۴٫۵ ویسواناتان آناند را شکست دهد و مجدداً عنوان قهرمانی شطرنج جهان خود را تکرار کند. وی در سالهای ۲۰۱۶ ، ۲۰۱۸ و 2021 نیز به ترتیب با کسب پیروزی مقابل سرگئی کاریاکین ، فابیانو کاروانا و نپومنیاشی توانست مقام قهرمانی شطرنج جهان را برای خود حفظ کند.

کارلسن در نوجوانی برای سبک هجومی اش مشهور شد و سپس به یک بازیکن جهانی تبدیل شد. کارلسن برخلاف اکثر بازیکنان درجه یک دنیا بر روی آماده‌سازی برای گشایش‌ها متمرکز نیست و بازی او در گشایش‌های مختلف، کار حریفانش را برای آماده‌سازی در مقابل او سخت‌تر کرده‌است. تسلط پوزیسیونی و جنگندگی او در آخر بازی باعث شده ‌است تا با قهرمانان پیشین جهان آناتولی کارپف، خوزه رائول کاپابلانکا و واسیلی اسمیسلوف مقایسه شود.

کارلسن در سال 2023 حاضر به رویارویی با نپومنیاشی نشد. و عنوان خود را از دست داد.  

17-لیرن دینگ ( Ding Liren) زاده۲۴ اکتبر ۱۹۹۲ استادبزرگ شطرنج اهل چین است. او صاحب رکورد ۲۹ پیروزی و ۷۱ تساوی بدون شکست بین اوت ۲۰۱۷ تا نوامبر ۲۰۱۸ است که طولانی‌ترین روند بی‌شکستی در بالاترین سطح شطرنج به‌شمار می‌رفت تا این که این رکورد در سال ۲۰۱۹ توسط مگنوس کارلسن نروژی شکسته شد. دینگ در می۲۰۲۳، بعد از تساوی 7 بر 7 با شکست دادن نپو منیاشی در بازیهای تکمیلی به مقام قهرمانی جهان دست یافت. او در تاریخ ۳۰ آوریل ۲۰۲۳ با شکست دادن یان نپومنیاشی در نبردی دشوار توانست قهرمان جهان شود.

18- دوماراجو گوکش (Dommaraju Gukesh)، معروف به گوکش دی، (زاده ۲۹ مه ۲۰۰۶) یک استادبزرگ شطرنج هندی است. او سومین استاد بزرگ تاریخ می‌باشد که در ۱۲ سالگی به این مقام رسیده است. گوکش در مسابقات کاندیداهای ۲۰۲۴ برنده شد و همین امر او را به جوان‌ترین مدعی تبدیل کرد که برای عنوان قهرمانی شطرنج جهان رقابت می‌کند. او در مسابقات رسمی قهرمانی جهان 2024 دینگ لیرن را با نتیجه 7.5 به 6.5 برد و  با 18 سال سن عنوان جوانترین قهرمان شطرنج جهان را بدست آورد.